روشهای یاددهی و یادگیری

در ابتدای دوره ابتدایی کودکان با مغزی انباشته از تجارب و الگوهای پیچیده و گوناگون رفتاری قدم به دبستان می گذارند و همه آنچه به صورت غیر رسمی و پراکنده برایشان معنا یافته برای اولین بار در خواندن نوشتن و حساب کردن تجربه می کنند. از آنجا که ویژگی متمایز انسان قدرت تفکر و ایجاد تغییرات سریع در آگاهی است و بهترین کاری که مغز ما انجام میدهد «یادگیری» است و از طرفی سن کم مخاطبان و عدم شکل گیری کامل ساختار شناختی و آگاهی محدود آنها نسبت به توانایی ها، علائق و استعدادهایشان ما را با طیف وسیعی از تفاوتهای فردی روبه رو میسازد معلم در این دوره حساس و سرنوشت ساز می بایست تخصص و مهارت بیشتری در خصوص شناخت و چگونگی اجرای الگوهای فعال تدریس نسبت به دیگر معلمان در دوره های بالاتر تحصیلی داشته باشد. معلم باید با محور قرار دادن دانش آموز و بهره گیری از مشارکت فعال او در امر یادگیری، باعث شود که خود انگیختگی کل شخصیت او یعنی عقل و احساسش را شامل شود و فراگیرترین و پایدارترین نوع یادگیری در او به وجود آید.

در این راستا روشهای فعلی ما که بیشتر برای تقویت وظیفه کم اهمیت تر مغز یعنی حافظه تلاش میکند کارآیی چندانی ندارد، زیرا در عصر انفجار اطلاعات ما به فرایندهایی در امر یاددهی- یادگیری نیاز داریم که «تفکر» کودکان را بارور نماید و راه اندیشیدن و یادگیری را به او آموزش دهد تا توانایی درگیر شدن حسی که یکی از اصول یادگیری در دوره ابتدایی میباشد و فعالیت در موقعیتهای جدید مسئله گونه در او رشد نماید. با توجه به آنچه ذکر شد معلم نمیتواند الزاماً از یک شیوه برای آموزش ریاضی استفاده نماید بلکه با آگاهی کامل نسبت به چهار خانواده الگوهای تدریس اجتماعی - اطلاعات پردازی - انفرادی - رفتاری و در نظر گرفتن هدف محتوا، نیازها و توان مخاطب امکانات موجود و.... مناسب ترین راه را برای تسهیل یادگیری کلاس انتخاب نماید. ماهیت کار یک معلم تخصصی در دوره ابتدایی سیر در سرزمین ثروتمند یادگیری درباره مغزها و نحوه تعامل نظرات و عواطف با انواع محیطها و تغییر شکل آنهاست. در این راه شگفت و غیر قابل پیشگویی گاهی در تدریس ریاضی ضرورت دارد به صورت در هم تنیده فارسی، جغرافیا، هنر، ورزش و.... را نیز وارد بحث ریاضی نماید تا مفهوم از طریق دیگر علوم برای فراگیر معنادار شود. درگیری حسی با مورد یادگیری و مشارکت فعال دانش آموز در فرایند یادگیری در تمامی روشهای مورد استفاده رکن اساسی یاددهی - یادگیری در این دوره میباشد. قسمت عمده روش آموزشی در دوره ابتدایی سعی در توصیف ریاضی گونه ملموسات و برعکس، سعی در تفسیر مفاهیم ریاضی از طریق ملموسات است. با رشد زبان ریاضی در دوره عمومی راه برای درک مسائل ریاضی و حل و تفسیر آنها باز میشود.

در پایه های بالاتر فرایند یاددهی- یادگیری با حل یک مسئله برگرفته از دنیای واقعی آغاز میشود این مسئله ترجیحاً شامل یک عنصر فرهنگی یا اجتماعی است و نیاز دارد تا به زبان ریاضی ترجمه شود بنابراین در ابتدا دانش آموزان یاد میگیرند که چگونه از مدل سازیهای جبری یا هندسی استفاده کرده و مسئله را از دنیای واقعی به دنیای ریاضی منتقل کنند در دنیای ریاضی با تکیه بر مهارت های فرایندی نسبت به حل مسئله اقدام کنند. در این مسیر ممکن است چندین مرتبه بین دنیای واقعی و ریاضی رفت و برگشت  داشته باشند. در نهایت با حل مسئله لازم است پاسخ در دنیای واقعی تفسیر شود. در این فرایند نقش اصلی و فعال را دانش آموز عهده دار است و سهم تسهیل کننده و هدایتگر بر عهده معلم است. مسئله های حل شده پربار میتوانند شروع کننده یا مولد مسئله های بعدی باشند و این تسلسل موجب توسعه و بسط یادگیری شناختی دانش آموزان می شود. فعالیت های یاددهی ـ یادگیری از طریق حل این گونه مسئله ها انجام میشود.

فعالیتهای ارائه شده در کتب درسی نمونه هایی است که تا حدودی مسیر و جریان رشد و توسعه مفهومی را آشکار می سازد یک معلم آگاه و توانمند میتواند متناسب با شرایط (توان ذهنی سبک یادگیری و پیش دانسته های شناختی دانش آموز شرایط اقلیمی فرهنگی و اجتماعی و امکانات نسبت به بهبود، تکمیل و حتی جایگزینی فعالیتهای مذکور اقدام نماید. استفاده از تکنولوژیها فن آوری و سایر وسایل دست ورزی میتواند به غنی سازی فرایند یاددهی ـ یادگیری کمک کند. این عوامل نیز میتوانند در تغییر یا جایگزین کردن فعالیتها نقش داشته باشند. همچنین معلم میتواند شرایط و زمینه های یادگیری مشارکتی را در کلاس فراهم نماید و از تأثیر برهم نهی افکار و اندیشه های دانش آموزان در توسعه شناخت علمی یا ارزشی آنها بهره گیرد. در این خصوص از طراحی و انتخاب فعالیتهایی که ماهیتاً فردی است و انجام آن نیاز کمتری به همکاری دارد برای کارگروهی و مشارکتی باید اجتناب شود و فعالیتهایی برای کارهای جمعی پیشنهاد شوند که بدون مشارکت افراد دیگر انجام آن امکان پذیر نباشد یا با مشکلاتی همراه باشند.

تجربه های عملی و فعالیتهای ذهنی هر فردی موجب پیدایش باورها و دانشهایی در فرد میشوند کلیه دانشهای جزئی و کلی ما از عالم مانند فیزیک شیمی فلسفه ریاضی و.... به طور ساختاری در ارتباط با یکدیگرند و هر کدام در دیگری مؤثر است. این مجموعه ساختار یافته از علوم که در هر فردی به وجود می آید را ساختار شناخت علمی آن فرد می نامند. باورهای قلبی و اعتقادی نیز ساختاری در هر فرد تشکیل میدهند که ساختار شناخت ارزشی آن فرد مینامند. ساختار شناختی علمی و ارزشی هر فردی در تعامل با یکدیگرند و در کنار هم ساختار شناختی فرد را می سازند. انسان با ساختار شناختی خود است که عالم را میبیند و حوادث آن را از لحاظ علمی و اخلاقی تفسیر می نماید. ساختار شناختی انسان از بدو تولد در مواجهه با اطلاعاتی که از محیط پیرامونی به او میرسد شکل می یابند. سپس با درک تجربه های جدید و سعی در منظم سازی منطقی این تجربیات این شناختها ساختار می یابند و کم کم به علوم مختلف طبقه بندی می شوند. نهایتاً تمامی این علوم در کنار یکدیگر در یک ساختار واحد قرار می گیرند.

یادگیری همان توسعه و اصلاح ساختار شناختی است یادگیری فرایندی است که ساختار شناختی دانش آموز را شکل می دهد و آن را توسعه میدهد یادگیری به صورت برخورد ساختار شناختی دانش آموز با مسائل یا موقعیتهای جدید رخ می دهد. پس از حل مسئله یا تحلیل آن موقعیت جدید نکته ای یا آجری به ساختار شناختی قبلی اضافه میشود یا ارتباطات جدیدی ساخته می شود که یادگیری یک مطلب جدید نام دارد. البته گاهی اوقات حل آن مسئله ممکن است با ساختار شناختی دانش آموز قابل انجام نباشد و با یک تغییر کلی در ساختار شناختی این عمل انجام شود. در این حالت فهم دانش آموز از این عالم یک تغییر کلی پیدا می کند و این تغییرات ساختار شناختی میتواند در حوزه شناخت علمی یا ارزشی یا هر دو باشد.